Քրիստոսի խորհրդական մարմնին՝ Սուրբ Եկեղեցւոյ կեանքին, ուսուցումներուն ու առաքելութեան մէջ մեծ դեր եւ ներդրում ունեցած տասներկու առաքինազարդ վարդապետները արժանաւորապէս իրենց յիշատակի օրն ունեցած են Հայ Եկեղեցւոյ տօնացոյցին մէջ: Մեծամասնութեամբ եղած են տիեզերական Աթոռներու հայրապետներ, սակայն Վարդապետ կոչուած են, որովհետեւ ուղղափառ հաւատքի ճշգրիտ ուսուցումն ու ջատագովութիւնը նախադրած են քան իրենց դիրքը:
Արեւելեան եւ արեւմտեան եկեղեցիներու մտածողութեանց համադրումը համարուող 12 Վարդապետներն են.-
1. Ռէթէոս Աթենացի: Ան ուսուցիչն ու առաջնորդը եղած է Դիոնիսիոս Արիսպագացիին:
2. Դիոնիսիոս Արիսպագացի (Աթենքի եպիսկոպոս): Ան Պօղոս առաքեալի ձեռամբ ստացած է եպիսկոպոսական կարգ եւ նշանակուած Աթենքի եպիսկոպոս: Անոր մասին հակիրճ արձանագրութիւն մը կը գտնենք Առաքեալներու Գործերը գիրքին մէջ (17.32-34):
3. Սեղբեստրոս Հռոմայ Հայրապետ: Ան կազմակերպած է Հռոմի եկեղեցին: Այստեղ կարեւորութեամբ շեշտենք, թէ Սեղբեստրոս Հայրապետին մասունքը կը գտնուի Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան «Կիլիկիա» թանգարանի մասունքներու հաւաքածոյին մէջ։
4. Աթանաս Աղեքսանդրացի (Աղեքսանդրիոյ Հայրապետ): Ան Նիկիոյ ժողովի սկզբունքները պաշտպանած է ընդդէմ արիոսականներու եւ եկեղեցւոյ կողմէ անուանուած է ուղղափառ հաւատքի սիւնը:
5. Կիւրեղ Երուսաղէմայ Հայրապետ: Ան գրած է «Կոչումն Ընծայութեան» անունը կրող աստուածաբանական ամենահին աշխատասիրութիւնը, որ 5-րդ դարուն թարգմանուած է հայերէնի:
6. Եփրեմ Խուրի Ասորի: Ան հեղինակած է բազմաթիւ հոգեւոր բանաստեղծութիւններ, աղօթքներ եւ մեկնողական աշխատանքներ:
7. Բարսեղ Կեսարացի: Ան եղած է Կեսարիոյ հայրապետ: Քրիստոնէական եկեղեցւոյ մէջ աղօթական կեանքի եւ վանական վարքի ջատագովը հանդիսացած է: Գրած է վանական կեանքի կանոններ, ինչպէս նաեւ պատարագամատոյց մը:
8. Գրիգոր Նիւսացի (Նիւսիոյ Հայրապետ): Ան Բարսեղ Կեսարացիի կրտսեր եղբայրն է: Մասնակցած է Կ. Պոլսոյ ժողովին: Գրած է «Յաղագս Բնութեան Մարդոյ» աստուածաբանական երկը:
9. Գրիգոր Աստուածաբան (Նազիանզացի): Եղած է Կ. Պոլսոյ հայրապետ: Նազիանզացին նախագահած է Կ. Պոլսոյ սուրբ ժողովին: Իր թողած աստուածաբանական բազմաթիւ աշխատանքներուն շնորհիւ ստացած է աստուածաբան մակդիրը՝ Յովհաննէս առաքեալի նման իբրեւ կրօնուսոյց եւ աստուածաբան դէմք անզուգական են անոր թողած հետքերն ու ազդեցութիւնը:
10. Եպիփան Կիպրացի (Սալամինիոյ Եպիսկոպոս): Անդադար քարոզած եւ պայքարած է արիոսականներուն եւ Որոգինէսի հետեւորդներուն դէմ: Իր գործերէն ամենանշանաւորը եղած է «Գիրք Հերձուածոց»ը, ուր կը խօսի հին թէ օրուան աղանդաւորներուն մասին:
11. Յովհաննէս Ոսկեբերան (Կ. Պոլսոյ Հայրապետ): Անոր համբաւը կայացած է իր մարդասիրական եւ ընկերային ծառայութեանց, ինչպէս նաեւ անզուգական քարոզխօսութեան մէջ: Յովհան Ոսկեբերան հայրապետ բարեկարգած է կղերը, կանոնաւորած աղքատաց խնամքը եւ կառուցած բազմաթիւ բուժարաններ: Իր գրական աշխատանքներուն մէջ կան պատարագամատոյց մը եւ բազմաթիւ քարոզներ ու Աստուածաշունչի մեկնութիւններ:
12. Կիւրեղ Աղեքսանդրիոյ Հայրապետ: Ան նախագահած է Եփեսոսի ժողովին: Իր գաղափարներով ջախջախած է նեստորականութիւնը՝ «Միաւորեալ մի բնութիւն» բանաձեւով, որ նաեւ հիմը դարձած է Հայ Եկեղեցւոյ դաւանաբանութեան:
Համադրեց՝
Տաթեւ Ա. Քհնյ. Միքայէլեան