- Ի՞նչ է «Հաւատամք»ի առաջին Յօդուածը։
Կը հաւատանք ի Մի (Մէկ) Աստուած՝ Հայր Ամենակալ, Արարիչը՝ երկինքի եւ երկրի, երեւելի եւ աներեւոյթ ամէն ինչի։ - Ինչո՞ւ այս Յօդուածը առաջինն է։
Որովհետեւ մեր սուրբ կրօնքը կը հիմնուի այս անառարկելի սկզբունքին վրայ՝ որ կայ Մէկ Աստուած, որուն մէջ կը դնենք մեր հաւատքը, յոյսը եւ սէրը։ - Ի՞նչ է Աստուած։
Աստուած ոգի է՝ անչափելի եւ կատարեալ։ - Ի՞նչ է Ոգին։
Ոգին անմարմին էակ է՝ այսինքն մարմին չունեցող, սակայն գիտակցական ու բանական էութիւն, ինչպէս օրինակ մարդկային հոգին։ - Ի՞նչ կը նշանակէ «անչափելի ոգի» ըսել։
Էակ մը, որուն միտքն ու գիտակցութիւնը (իմաստութիւնը) բացարձակապէս անսահման է. այսինքն՝ ամէն ինչ գիտէ եւ ամէն ինչի մէջ կը թափանցէ՝ առանց թոյզն խոչընդոտի։ - Ի՞նչ կը նշանակէ «կատարեալ ոգի» ըսել։
Էակ մը, որ իր մէջ, ամենաբարձր աստիճանով, կը պարունակէ այն գերագոյն որակները (արժանիքները), որոնք կը կոչուին կատարելութիւններ եւ յատկանիշեր։ - Ինչպէ՞ս կը ճանչնանք Աստուծոյ կատարելութիւնները։
Ինչպէս արհեստաւորը իր գործով կը ճանչցուի, նոյնպէս տիեզերքը մշտապէս խօսուն վկան է Արարչին կատարելութիւններուն։ Ինչպէս կը գրէ Սուրբ Պօղոս Առաքեալը (Հռոմ. Ա 20)։ - Որո՞նք են Աստուծոյ հիմնական կատարելութիւնները։
Աստուած է՝ Յաւիտենական, Ամենակարող, Մէկ, Անմահ, Ամենուր ներկայ, Ամենագէտ, Ամենառատաձեռն, Ամենիմաստուն, Ամենասուրբ, Ամենարդար եւ Ամենասէր, եւ այլն։ - Ի՞նչ կը նշանակէ ըսել՝ Աստուած Յաւիտենական է։
Կը նշանակէ, որ Աստուած միշտ եղած է եւ միշտ պիտի ըլլայ. ան սկիզբ չունի եւ վերջ ալ պիտի չունենայ։ - Ուրկի՞ց գիտես, թէ Աստուած Յաւիտենական է։
Եթէ ժամանակ մը եղած ըլլար, երբ ոչինչ գոյութիւն ունէր՝ նոյնիսկ Աստուած, այսօր ալ ոչինչ պիտի կրնար գոյութիւն ունենալ, որովհետեւ «ոչինչ»-ը չի կրնար «բան մը» գոյացնել։ Իսկ քանի որ այսօր կը տեսնենք բազմաթիւ արարածներ, ու թէեւ ժամանակ մը եղած է երբ անոնք գոյութիւն չէին ունեցած՝ բոյսեր, կենդանիներ, մարդիկ, արեւը եւ աստղերը,— հետեւաբար պէտք է ըլլայ մէկ յաւերժական Էութիւն, որ այս բոլորը ստեղծած է ոչինչէն՝ առանց ինք ստեղծուած ըլլալու որեւէ մէկէ։ Այս գերագոյն Էութիւնը Աստուած է։ - Երկրաբանութիւնն ու Պատմութիւնը կը ցուցնե՞ն թէ աշխարհն ու մարդկութիւնը յաւերժ չեն։
Երկրաբանութիւնն ու Պատմութիւնը յստակ կը ցուցնեն, որ Երկիրն ու մարդկային ցեղը թէեւ անթիւ դարերու հնութիւն ունին, այնուամենայնիւ, այդ հնութիւնն ալ անհրաժեշտաբար սկիզբ մը ունեցած է. հետեւաբար այս աշխարհը ժամանակաւոր է եւ ոչ յաւերժ։ - Կարելի չէ՞ որ աշխարհը կրնար գոյանալ առանց Արարիչի՝ միայն պատահականութեան ուժով։
«Պատահականութիւն»-ը բառ է եւ ոչ թէ ուժ։ Ուստի գոյութիւն չունեցող «պատահականութիւն»-ը երբեք չի կրնար որեւէ բան գոյացնել։ Ինչպէս անհեթեթ է ըսել, թէ ժամացոյց մը կամ տուն մը կրնայ ինքնաբուխ կամ պատահմամբ շինուիլ, նոյնքան անհեթեթ է կարծել, թէ այս հրաշալի տիեզերքը պատահմամբ գոյացած է։ - Ինչո՞ւ տիեզերքը պիտի չկրնար պատահմամբ գոյանալ։
Որովհետեւ եթէ անգամ փոքրիկ բան մը չի կրնար ինքնիրեն կամ պատահմամբ գոյութիւն ստանալ, ապա որքան աւելի՝ այս հսկայական տիեզերքը, ուր ամէն բան ներդաշնակութեամբ լեցուն է եւ ուր ամէն ինչ ապացոյց է Արարչին ամենիմաստուն միտքին։ - Ինչպէ՞ս կ’երեւի Արարչին զօրութիւնը այս աշխարհին մէջ։
Երկինքն ու Երկիրը լի են անուրանալի նշաններով, որ անոնք գեղեցկօրէն կառուցուած գլուխգործոցներ են՝ Ամենակալի եւ Ամենիմաստուն Արարիչի կամ Ստեղծողի մը կողմէ։ - Ինչո՞ւ կան մարդիկ, որոնք կը ժխտեն այս ճշմարտութիւնը։
Որովհետեւ չեն ուզեր տեսնել, մտածել եւ հասկնալ։ Ամէնէն լաւ գիրքերն անգամ անօգուտ են անոր համար, որ չի ուզեր—կամ չի գիտեր՝—կարդալ։
(Քաղուած՝ Խորէն Արք. Նարպէյի «Կանոն Քրիստոնէական Դաստիարակութեան» հատորէն:)