1. Ինչպէ՞ս կ’ապացուցուի Արարիչին իմաստութիւնը այս աշխարհին մէջ։
Արարիչին իմաստութիւնը այս երկրի վրայ մեր աչքերուն առջեւ ամենէն յայտնի ու շեշտուած կերպով կ’երեւի եւ անթիւ ապացոյցներով կը հաստատուի։ Նախ՝ կենդանիներու անչափ բազմազանութիւնը, որոնցմէ մէկ մասը մեզ կը կերակրէ, ուրիշ մասը մեզ կը հագցնէ, իսկ շատ ուրիշներ կը զարմացնեն մեզ՝ Արարիչին անսահման զօրութեան ու իմաստութեան վրայ։
2. Արարիչին իմաստութեան ուրիշ օրինակ մը տո՛ւր։
Մենք կը տեսնենք այս երկրին վրայ ծաղիկներու, ծառերու եւ բոյսերու այնքան տեսակներ, որոնց մեծ մասը կա՛մ մեզ կ’օգնէ առողջ կերպով սնուելու, կա՛մ կը բուժէ մեզ հիւանդութեան մէջ, կա՛մ ալ կը հրճուեցնէ՝ իր գեղեցիկ ձեւերով ու անուշ բոյրով։
3. Ուրիշ օրինակ մը տո՛ւր։
Ամէն կլիմայի եւ մարդուն բազմատեսակ կարիքներուն համապատասխան՝ Աստուած հոգ տարած է մեր պէտքերուն, թէ՛ տաք, թէ՛ ցուրտ երկիրներու մէջ բնակինք։ Տաք երկիրներուն մէջ, ուր թեթեւ հագուստ անհրաժեշտ է մարդուն, ստեղծած է բամբակն ու մետաքսը, իսկ ցուրտ կլիմաներուն մէջ՝ հագուստի համար տուած է բուրդը եւ կենդանիներու կաշիները։
4. Ի՞նչպէս կը նկատուի Աստուծոյ ամենաիմաստուն զօրութիւնը մարդուն մէջ։
Մարդը կոյր պէտք է ըլլայ՝ չտեսնելու համար Աստուծոյ ամենաիմաստուն զօրութեան ապացոյցները իր էութեան ամէն մէկ գործառոյթին մէջ, յատկապէս տեսողութեան, խօսքի եւ լսողութեան օրկաններուն ու զգայարաններուն մէջ, իսկ ամէնէն աւելի՝ խղճմտանքին մէջ։
5. Տեսողութեան զօրութիւնը ինչպէ՞ս կը ցուցնէ մեր Արարիչին իմաստութիւնը։
Մարդուն երկու աչքերը երկու հաւատարիմ հայելիներ են, որոնց մէջ ամբողջ տիեզերքը կ’արտացոլայ, եւ բոլոր արտաքին առարկաները կը դառնան ընկալելի մեր մտքին համար։ Աչքը անսահման օգուտներու ու հաճոյքներու աղբիւր մըն է։ Արարիչը աչքերը դրած է մարդուն գլխուն վրայ՝ կարծես դիտաշտարակի մը նման։ Եթէ անոնք մարմնի ուրիշ մասին վրայ ըլլային, չէին կրնար նոյն չափ օգուտ բերել մեզի։ Մարդու աչքին հրաշալի ու բարդ կազմութիւնը ինքզինքէն արդէն բաւարար ապացոյց մըն է Աստուծոյ բարերարութեան եւ սքանչելի իմաստութեան։
6. Նման ի՞նչ ապացոյց կարելի է գտնել մարդուն ականջին մէջ։
Մեր ականջներուն փոսոր, գոգաւոր ձեւը, անոնց թաղանթը եւ ներսի ոլորուն կազմութիւնը կը հաւաքեն օդին դողումները՝ որոնք ձայն կ’առաջացնեն, եւ ապա՝ ջիղերու միջոցաւ, զանոնք յստակ կերպով կը փոխանցեն մեր հոգիին։
7. Ի՞նչ ուրիշ բան պէտք է նկատել մեր աչքերուն ու ականջներուն մէջ եղած այս բարերար մտայղացման մասին։
Օրինակ՝ ինչպէս մեր ձեռքերը եւ ոտքերը, նոյնպէս ալ մեր աչքերն ու ականջները զոյգերով մեզի տրուած են, որպէսզի եթէ այս շատ կարեւոր ու նուրբ օրկաններէն մէկը տկարնայ, միւսը կարողանայ լրացնել անոր տեղը։
8. Լեզուին կազմութիւնը ի՞նչ ապացոյց կու տայ Աստուծոյ բարերար իմաստութեան մասին։
Մարդու լեզուն Աստուծոյ խնամքին ու իմաստութեան ուրիշ բարդ գործ մըն է․ անոր միջոցով, եւ քիմքին հետ՝ որուն հետ կը գործէ, մենք կը զգանք կերակուրին համը եւ կը կարողանանք զատել, թէ ինչն է սնուցիչ, եւ ինչն է վնասակար կամ թունաւոր։
9. Լեզուին միջոցաւ Աստուծոյ բարութեան ու իմաստութեան ուրիշ ի՞նչ ապացոյց կարելի է յիշել։
Մարդը լեզուն շարժելով՝ շրթունքներուն եւ կոկորդին հետ միասին, օդը կը դողացնէ եւ այսպէս կը ստեղծէ ձայներու մեծ բազմազանութիւն մը, որոնց միջոցով կը հաղորդէ իր կամքը, ցանկութիւնը եւ գաղափարները իր նմաններուն։ Այսպէս մէկ մարդուն մտածումները կը դառնան ամբողջ մարդկութեան ժառանգութիւնը, եւ մարդը կը յառաջդիմէ բարեպաշտութեան ու քաղաքակրթութեան ճամբաներուն մէջ։
10. Կարելի՞ է մտածել, թէ խօսելու կարողութեան կազմաւորումը պատահականութեան արդիւնք է։
Մարդը անզգայ պէտք է ըլլայ՝ չմտածելու համար, թէ մեր լեզուն, ատամները, շրթունքները, կոկորդը եւ թոքերը այնպէս ներդաշնակուած են իրարու, որ անոնց միջոցով մարդը կրնայ խօսք արտասանել․ եւ խօսքը մարդուն բնութեան ամենէն վեհ գործառոյթներէն մէկն է։
11. Մեր մարմնին կառուցուածքը ի՞նչ ցոյց կու տայ։
«Ահաւոր կերպով ու հրաշալիօրէն ստեղծուած եմ», կ’ըսէ սաղմոսերգուն։ Մեր ջղային համակարգը, ուղեղը, սիրտը, ստամոքսը, աղիքները, ձեռքերը, ոտքերը եւ մեր բոլոր անդամները Աստուծոյ մարդասիրական սիրոյն ու անոր սքանչելի իմաստութեան ամենէն հրաշալի ապացոյցներն են։ Ամէն մտածող ու բանական մարդ պէտք է ընդունի այս ճշմարտութիւնը, եթէ միայն չդիմադրէ իր խղճմտանքին ձայնին։
12. Ի՞նչ է խղճմտանքը։
Խղճմտանքը խորհրդաւոր ներքին զգացում մըն է, որ բարի գործ ընելու ժամանակ մեզ կը քաջալերէ իր հաստատումով, իսկ չար գործ ընելու ժամանակ՝ մեզ կը դատապարտէ իր խայթերով։
13. Խղճմտանքին գոյութիւնը ի՞նչ ապացոյց կու տայ Աստուծոյ՝ որպէս Աստուածային Արարիչի գոյութեան մասին։
Պատահականութիւնը, որ ըմբռնում ու գիտակցութիւն չունի, չէր կրնար մեզի տալ այս նուրբ զգացումը, որ կ’արձանագրէ մեր ներքին տկարութիւնները եւ կը դատէ մեր բարի ու չար գործերը։ Ուստի այս շնորհքին արարիչը պէտք է ըլլայ ամենաբարին, ամենասուրբն ու ամենաարդար Էակը, որ այսպէս օժտած է մեզ՝ որպէսզի անոր քաջալերանքներով, յանդիմանութիւններով եւ զգուշացումներով զգօն ըլլանք չար գործէն հեռու մնալու եւ բարի գործին մղուելու։
14. Խղճմտանքը մեզի կը վստահեցնէ՞, թէ Աստուած Դատաւոր է։
Մեր խղճմտանքին գոյութիւնը համոզիչ ապացոյց մըն է, թէ կայ մէկ Աստուած, որ կը վարձատրէ մեզ, եթէ բարի գործ ընենք, եւ կը պատժէ մեզ, եթէ չար գործ ընենք։
15. Մարդիկ միշտ ճանչցա՞ծ են Աստուծոյ գոյութիւնը։
Աշխարհի սկիզբէն ի վեր չկայ իսկ մէկ ազգ, որ Աստուածութիւնը չընդունած ու չպաշտած ըլլայ։ Անգէտն ու իմաստունը այս հարցին մէջ միակարծիք են։ «Միայն անմիտը իր սրտին մէջ ըսած է՝ Աստուած չկայ» (Սաղմոս ԺԴ. 1)։ (Քաղուած՝ Խորէն Արք. Նարպէյի «Կանոն Քրիստոնէական Դաստիարակութեան» հատորէն:)