Ս. Աստուածածնի Վերափոխման տօնը Հայց. Առաքելական Ս. Եկեղեցւոյ հինգ տաղաւար տօներէն չորրորդն է: Այս տօնը շարժական է եւ կը նշուի Օգոստոս ամսուան 12 էն- 18 ի զուգադիպող Կիրակի օրը:
Վերափոխումը Ս. Կոյս Մարիամ Աստուածածնի երկրային կեանքի վախճանն է, որ կը նշանակէ վեր փոխադրուիլ:
Յովհաննու Աւետարանը կը վկայէ, թէ Յիսուս խաչելութեան օրը Իր մայրը կը յանձնէ Յովհաննէս առաքեալի խնամքին. «Մա՛յր, ահաւասիկ զաւակդ: Յետոյ ըսաւ իր աշակերտին. Ահաւասիկ մայրդ: եւ այդ օրուընէ աշակերտը զայն իր մօտ տարաւ:» (Յհ 19.26-27):
Ըստ արձանագրութիւններու, Քրիստոսի Համբարձումէն ետք Մարիամ տասընհինգ տարի եւս կ’ապրի Երուսաղէմի մէջ: Այդ տարիներու ընթացքին Ինք եւս կ’ենթարկուի բազմաթիւ հալածանքներու:
Օր մը Գաբրիէլ հրեշտակապետը կը յայտնուի Ս. Կոյսին աւետելու, թէ շուտով կ’աւարտի Անոր երկրաւոր կեանքը: Մարիամ տուն վերադառնալով տեղեակ կը պահէ առաքեալները: Առաքեալները յուզմով կ’իմանան եղելութիւնը, ապա Ս. Պատարագ կը մատուցանեն, Ս. Կոյսը կը հաղորդեն Իր Միածինին մարմնով եւ արիւնով, Սրբուհին առքեալներէն կտաւ մը խնդրելով դէմքին վրայ կը դնէ եւ աստուածային հրաշքով մը Անոր կենդանի պատկերը կ’արտացոլայ կտաւին վրայ, զայն կը յանձնէ առաքեալներուն որպէսզի անով մխիթարուին Իր մեկնումէն ետք: Անոնց ներկայութեամբ կ’աւանդէ հոգին:
Առաքեալները, բացի Բարթուղիմէոսէն, որ բացակայ էր այդ օրը, մեծ հանդիսութեամբ յուղարկաւորութիւն կը կատարեն եւ զայն կը թաղեն Գեթսեմանիի ձորակին կողմը, ուրկէ երեք օր շարունակ հրեշտակներու օրհներգութեան ու փառաբանութեան երգեր կը լսուին:
Բարթուղիմէոս, որ ներկայ չէր յուղարկաւորութեան, վերադառնալով Երուսաղէմ, Տիրամայրը վերջին անգամ տեսնելու փափաքին գոհացում տալու համար, առաքեալները կը ստիպուին գերեզմանը բանալ: Սակայն մարմինը հոն չեն գտներ, կը հաստատուի Քրիստոսի խոստումը, թէ Իր մայրը երկինք պիտի փոխադրէ: Կ’աւանդուի թէ Բարթուղէմիսի մխիթարութեան համար, իրեն կը տրուի նաեւ կենդանագիր պատկերը, զոր Ս. Կոյսը յետ օրհնութեան յանձնած էր Յովհաննէս աւետարանիչ առաքեալին: Հայկական աւանդազրոյցներուն համաձայն, Բարթուղէմիոս պատկերը կը բերէ Հայաստան եւ կը զետեղէ Անձեւացեաց գաւառի Դարբնաց Քար կոչուած վայրը, ուր վանք մը կը կառուցէ Աստուածածինի պատկերին ի պատիւ եւ ի պաշտպանութիւն: Հետագային հոն կոյսերու միաբանութիւն մը կը հաստատուի, ուր Հռիփսիմեանց կոյսեր հոն ապաստան կը գտնեն:
Վերափոխման տօնին եկեղեցիէն ներս նաեւ խաղողօրհնէք կը կատարուի: Խաղողը հայ ժողովուրդի կեանքէն ներս մեծ նշանակութիւն ունեցած է, որ միայն օրհնուելէն ետք կը թոյլատրուէր ուտել զայն: Աստուածաշունչին համաձայն, Նոյ Նահապետ, երբ կ’իջնէ Արարատի գագաթէն, անոր առջեւ հիասքանչ դաշտ մը կը բացուի: Նահապետը այդտեղ խաղողի որթատունկ կը տնկէ, որ կ’ըլլայ յետ ջրհեղեղի առաջին խաղողի այգին: Հետեւաբար Հայոց Եկեղեցին խաղողի օրհնութեան հետ կ’օրհնէ նաեւ, նոյն տարուան բոլոր բերքերը եւ արտերը, ինչպէս նաեւ մշակները:
Եթէ հարց տանք, թէ օրհնութեան համար ինչո՞ւ ընտրուած է խաղողը: Պատասխանը այն է, որովհետեւ աւետարանին մէջ Քրիստոս ինքզինք կը համեմատէ խաղողի որթատունկին հետ: Խաղողէն կը պատրաստուի նաեւ գինին: Յիսուսի վերջին ընթրիքի ժամանակ խորհրդաւոր կերպով գինին աշակերտներուն տալով ըսաւ. «Բոլորդ խմեցէք ասկէ. ասիկա իմ արիւնս է» (Մտ 26.28): Ահա այս պատճառով Հայց. Առաքելական Ս. Եկեղեցին բերքի օրհնութեան ժամանակ կ’օրհնէ խաղողը եւ Հայոց Աշխարհի ամբողջ բերքերը:
Հայց. Առաքելական Ս. Եկեղեցին, Աստուածածնայ Վերափոխման Տօնը՝ ինն օրեր կը յիշատակէ, Ս. Ներսէս Շնորհալի Հայրապետի ժամանակաշրջանէն սկսեալ:
Տաթեւ Ա. Քհնյ. Մքայէլեան