ԱՐԵՒԵԼԵԱՆ ԵԿԵՂԵՑԻ — ԱՐԵՒՄՏԵԱՆ ԵԿԵՂԵՑԻ — ԲՈՂՈՔԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆ

1. Քանի՞ ընտանիքներու (Communions) կը բաժնուի Քրիստոնէութիւնը։

Քրիստոնէութիւնը, աշխարհագրական եւ ծագումնաբանական տեսակէտով դիտուած, կը գտնուի բաժնուած զանազան ազգային եկեղեցիներու, որոնք ընդհանուր առմամբ կը դասաւորուին երկու գլխաւոր բաժանումներու տակ՝ Արեւելեան Ուղղափառ/ Eastern (քաղկեդոնական)  & Oriental (ոչ-քաղկեդոնական) Ուղղափառ Եկեղեցիներ եւ Արեւմտեան Եկեղեցի։

2. Ի՞նչ է Արեւելեան Եկեղեցին։

Արեւելեան Եկեղեցին նախնական եւ բնիկ Եկեղեցին է, զոր Քրիստոս հիմնեց Երուսաղէմի մէջ, ուրկէ Իր առաքեալներն ու աշակերտները տարածեցին զայն Հայաստան, Փոքր Ասիա, Յունաստան, Եգիպտոս եւ Արեւելքի բոլոր կողմերը։

3. Որո՞նք են Արեւելեան Եկեղեցւոյ գլխաւոր ներկայացուցիչները։

Արեւելեան Եկեղեցւոյ գլխաւոր ներկայացուցիչներն են Հայ Եկեղեցին եւ Յունական Եկեղեցին։ Թէեւ անոնք իրարմէ կը տարբերին ազգութեամբ, լեզուով եւ ծէսերով, եւ ունին իրարմէ բոլորովին անկախ եկեղեցական իշխանութիւն, սակայն ունին նոյն Աստուածային Գլուխը՝ Քրիստոսը։

4. Ի՞նչ է Արեւմտեան Եկեղեցին։

Արեւմտեան Եկեղեցի կը կոչուի Եկեղեցւոյ այն մասը, որ հիմնուելով Հռոմի մէջ՝ հետզհետէ տարածուեցաւ Եւրոպայի, Ափրիկէի եւ ապա Ամերիկայի մէջ։ Այս պատճառով անոր մեծ մասը կը կոչուի նաեւ Հռոմէական կամ Լատինական Եկեղեցի, որովհետեւ Հռոմի Եպիսկոպոսը (Պապը) կը ճանչնայ իբրեւ իր գլուխը։

5. Չէ՞ որ Պապական Եկեղեցին Քրիստոսը կը ճանչնայ որպէս իր գլուխը։

Պապական Եկեղեցին կը խոստովանի, թէ Աստուծոյ Որդին՝ Քրիստոսը, իր աներեւոյթ գլուխն է, զոր կը կոչէ «անտեսանելի գլուխ», մինչդեռ Հռոմի Պապը կը ճանչնայ որպէս իր իրական գլուխը։ Այս ուսմունքը հակառակ է Սուրբ Գրքին, որ Քրիստոսը բացայայտօրէն եւ բացառապէս կը կոչէ «Եկեղեցւոյ Գլուխ»։ Անկէ զատ մենք ուրիշ որեւէ գլուխ չենք ճանչնար Եկեղեցւոյ համար։

6. Ի՞նչ հետեւանք ունեցաւ այս սխալ վարդապետութիւնը։

Հռոմէական Եկեղեցին, Պապը որպէս իր երկրային գլուխը ճանչնալով, վերջապէս զինք նաեւ համընդհանուր Եկեղեցւոյ գլուխ հռչակեց եւ պահանջեց, որ ամբողջ Քրիստոսի Եկեղեցին ընդունի Պապին ինքնաստեղծ գերիշխանութիւնը բոլոր պատրիարքներուն եւ ամբողջ Եկեղեցւոյ վրայ։

7. Եկեղեցին ընդունե՞ց Պապերու այս փառամոլ պահանջքը։

Արեւելեան Եկեղեցին ամբողջովին մերժեց Պապերու այս փառամոլ պահանջքը, որով անոնք կը յաւակնէին կառավարել Եկեղեցին իբրեւ բռնակալ միապետներ՝ խոնարհ Քրիստոսի անունով։ Քրիստոս մերժեց թագաւորական փառքերը եւ աշխարհային պատիւները, սորվեցուց թէ Իր Արքայութիւնը այս աշխարհէն չէ, եւ Իր աշակերտներուն ըսաւ. «Ով որ կ՚ուզէ ձեր մէջ մեծ ըլլալ, թող ձեր ծառան ըլլայ»։ Ուստի Արեւելեան Եկեղեցին չէր կրնար ընդունիլ կամ ճանչնալ այնպիսի իշխանութիւն մը, որ ստեղծուած էր Աւետարանին ոգիին եւ տառին հակառակ, եւ այս պատճառով պահպանեց իր անկախութիւնը Քրիստոս Յիսուսի մէջ։

8. Ինչպէ՞ս Արեւմտեան Եկեղեցին բաժնուեցաւ Արեւելեան Եկեղեցիէն։

Տեսնելով, որ Արեւելեան Եկեղեցին աննկուն կերպով կը դիմադրէր Պապին գերիշխանութեան, Արեւմտեան Եկեղեցին զայն հերձուածող հռչակեց եւ տասներորդ դարուն վերջնականապէս բաժնուեցաւ անկէ։ Սակայն իրական հերձուածողը ինքն էր, որովհետեւ ընդունած էր այն հակաաւետարանական վարդապետութիւնը, թէ ով որ Հռոմի Պապը չի ճանչնար իբրեւ Պետրոս Առաքեալի յաջորդ, Քրիստոսի փոխանորդ եւ Եկեղեցւոյ գլուխ, դուրս է Քրիստոսի Եկեղեցիէն։ Այս վարդապետութիւնը մարդկային փառասիրութեան ծնունդ է եւ առաքելական աւանդութեամբ չէ հաստատուած։

9. Մի՞թէ Քրիստոս Պետրոս Առաքեալը չնշանակեց առաքեալներուն գլուխը։

Մեր Տէր Յիսուս Քրիստոս երբեք Պետրոս Առաքեալը չնշանակեց առաքեալներուն գլուխ, իշխան կամ իշխանապետ։ Անոր հաստատուն հաւատքին, ջերմ սիրոյն եւ նուիրուածութեան համար միայն յատուկ պատիւ եւ առաջնութիւն շնորհեց, բայց այս երբեք իշխանութիւն կամ գերակայութիւն չէր նշանակեր։ Ընդհակառակն, երբ առաքեալներուն մէջ վիճաբանութիւն կ՚ըլլար, թէ ո՛վ պիտի ըլլար մեծագոյնը, մեր Տէրը՝ Քրիստոս միշտ յայտնեց, թէ Իր կամքը չէ, որ Իր աշակերտներէն մէկը միւսներէն մեծ ըլլայ։

10. Քրիստոսի մահուան մօտենալուն ատե՞ն արդեօք այս հարցը չլուծուեցաւ։

Քրիստոսի փրկարար մահէն քիչ առաջ, առաքեալները կը խորհէին, թէ քանի որ Տէրը յայտնած էր Իր չարչարանքներուն եւ մահուան մօտենալը, ան պիտի որոշէր նաեւ, թէ ո՛վ պիտի ըլլար Իր տեղը գլխաւորը կամ «Քրիստոսի փոխանորդը» իրենց մէջ։ Այդ իսկ ժամանակն էր, երբ Տէրը կրնար ըսել. «Չէ՞ք գիտեր, որ Պետրոսը ձեր գլուխն է եւ Իմ փոխանորդս»։ Բայց Ան ընդհակառակն պատասխանեց.

«Գիտէք, թէ ազգերուն իշխանները տիրութիւն կ՚ընեն անոնց վրայ, եւ մեծերը իշխանութիւն կը գործադրեն անոնց վրայ։ Բայց ձեր մէջ այդպէս պիտի չըլլայ. ով որ կ՚ուզէ մեծ ըլլալ, թող ձեր սպասաւորը ըլլայ»։

Եւ դարձեալ՝

«Բոլորդ եղբայրներ էք»։

Այս խօսքերով Ան յստակօրէն հասկցուց, թէ բոլորն ալ հաւասար են, եւ իրենց մէջ չկայ մեծ կամ փոքր։

11. Ապա ի՞նչ կը նշանակէ Քրիստոսի՝ Պետրոսը «Վէմ» կոչելը եւ երկնքի արքայութեան բանալիները անոր տալը։

Քրիստոս իրապէս Պետրոսը «Վէմ» կոչեց եւ ըսաւ, թէ պիտի տայ անոր կապելու եւ արձակելու բանալիները (Մատթ. ԺԶ. 19)։ Սակայն նոյն հոգեւոր իշխանութիւնը հաւասարապէս տուաւ նաեւ միւս առաքեալներուն՝ ըսելով. «Ինչ որ երկրի վրայ կապէք, երկինքի մէջ ալ կապուած պիտի ըլլայ, եւ ինչ որ երկրի վրայ արձակէք, երկինքի մէջ ալ արձակուած պիտի ըլլայ» (Մատթ. ԺԸ. 18, Յովհ. Ի. 23)։

Այսպէս, ոչ միայն Պետրոսը դարձաւ վէմ, այլ նաեւ միւս առաքեալները դարձան Եկեղեցւոյ վէմերն ու հիմքերը, ինչպէս կ՚ըսէ Պօղոս Առաքեալը (Եփ. Բ. 20)։ Ուստի յայտնի է, թէ ինչ հոգեւոր իշխանութիւն որ Պետրոս ստացաւ Քրիստոսէ, նոյնը ստացան նաեւ միւս առաքեալները։ Հետեւաբար Պետրոս երբեք իր գործերով իշխանութիւն չգործադրեց իր ընկեր առաքեալներուն վրայ։

12. Ի՞նչ կը հետեւի այն իրողութենէն, որ Պետրոս գլուխ չէր։

Եթէ Պետրոս առաքեալներուն գլուխը կամ պետը չէր, ինչպէս Սուրբ Գիրքը ցոյց կու տայ, եւ եթէ ան գերիշխանութիւն չունէր Եկեղեցւոյ վրայ, ապա կը հետեւի, որ Հռոմի Պապն ալ երբեք այդպիսի գերիշխանութիւն չէ ունեցած, նոյնիսկ եթէ ընդունինք, թէ ան կը նստի Պետրոսի աթոռին վրայ։

13. Ասիկա աւելի մանրամասն բացատրէ՛։

Ենթադրենք անգամ, թէ Պետրոս Առաքեալը Հռոմի մէջ հաստատեց իր աթոռը եւ այնտեղի Եկեղեցւոյ առաջին եպիսկոպոսը եղաւ։ Եթէ ինք իսկ առաքեալներուն վրայ իբրեւ գլուխ կամ պետ ոչ մէկ իշխանութիւն ունէր, ապա որքան աւելի անոր յաջորդները՝ Հռոմի Պապերը, չեն կրնար որեւէ գերիշխանութիւն ունենալ առաքեալներու յաջորդներուն վրայ։

Մանաւանդ որ Հռոմի եպիսկոպոսները ո՛չ Պետրոսի հոգին ունին եւ ո՛չ ալ անոր անձնական առաքելական շնորհքները՝ մարգարէութիւն, հրաշագործութիւն, լեզուներու շնորհք եւ այլն։ Անոնց աշխարհասէր հպարտութիւնն ու ապականութիւնները այս ճշմարտութիւնը լիովին կը վկայեն։

14. Մի՞թէ Հռոմի եպիսկոպոսը Պետրոս Առաքեալի յաջորդը չէ։

Բայց իսկ այն հարցը, թէ Հռոմի եպիսկոպոսը որեւէ իմաստով Պետրոս Առաքեալի յաջորդն է, վիճելի է։ Որովհետեւ Սուրբ Գրքի մէջ բնաւ ապացոյց չկայ, թէ Պետրոս Հռոմ գացած եւ այնտեղ իր աթոռը հաստատած է։

Ճիշդ է, որ այս մասին հին աւանդութիւն մը գոյութիւն ունի, սակայն Աւետարանէն հաստատութիւն չի ստանար, մինչդեռ կան փաստեր, որոնք հակառակը կը թելադրեն։

15. Որո՞նք են այդ հակառակ փաստերը։

1. Առաքեալներու Գործեր գիրքին մէջ ոչ մէկ յիշատակութիւն կայ, թէ Պետրոս Հռոմ գացած է։
2. Պօղոս Առաքեալ նամակ գրեց Հռոմի քրիստոնեաներուն եւ զանոնք հաւատքի մէջ խրատեց։ Նամակին վերջաւորութեան ան ողջոյն կը ղրկէ Հռոմի գլխաւոր քրիստոնեաներուն, բայց Պետրոս Առաքեալի անունը բնաւ չի յիշեր։ Եթէ Պետրոս այդ ատեն Հռոմ գտնուէր եւ իր աթոռը այնտեղ հաստատած ըլլար, անկարելի պիտի ըլլար զայն չյիշատակել։
3. Պօղոս Առաքեալ, երբ կապուած տարուեցաւ Հռոմ՝ կայսրին առջեւ դատուելու, հոնկէ գրեց վեց նամակներ, որոնց մէջ Պետրոսի անունը բնաւ չի յիշուիր։ Ըստ պապական վարդապետութեան, այս ալ անկարելի բացթողում մը պիտի ըլլար, եթէ Պետրոս այն ատեն Հռոմի եպիսկոպոսը ըլլար։

16. Սուրբ Պետրոսի նամակներուն մէջ Հռոմը կը յիշատակուի՞։

Պետրոս երկու նամակ գրած է։ Անոնց մէջ Հռոմի մասին ոչ մէկ յիշատակութիւն կայ։ Ընդհակառակն, առաջին նամակին մէջ կը յիշուի Բաբելոն քաղաքը, ուրկէ առաքեալը գրած էր այդ նամակը (Ա. Պետր. Ե. 13)։

17. Մի՞թէ Սուրբ Պետրոսի նամակին մէջ յիշուած Բաբելոնը Հռոմն է։

Պապականները կը պնդեն, թէ «Բաբելոն» անունին տակ պէտք է հասկնալ Հռոմը։ Սակայն այս մեկնութիւնը շատ անհաւանական է։

Նախ, Պետրոսի օրերուն գոյութիւն ունէր Եփրատի մօտ գտնուող նշանաւոր Բաբելոն քաղաքը, ինչպէս նաեւ ուրիշ Բաբելոն մը Եգիպտոսի մէջ՝ Հելիոպոլիսի մօտ։

Երկրորդ, ի՞նչ անհրաժեշտութիւն կար, որ Պետրոս Հռոմի անունը ծածկէր «Բաբելոն» անունին տակ, քանի որ իր նամակին մէջ Հռոմի կամ կայսրին դէմ ոչինչ գրուած է։ Ուստի պատճառ չկար, որ ուզէր իր գտնուած քաղաքին անունը գաղտնի պահել։

Աւելին, Պօղոս Առաքեալ համարձակօրէն նամակներ կը գրէր Հռոմի քրիստոնեաներուն, որոնցմէ ոմանք նոյնիսկ կայսեր պալատին մէջ կը գտնուէին (Փիլ. Ա. 13, Դ. 22)։

18. Ի՞նչ եղաւ Պապական գերիշխանութեան վարդապետութեան հետեւանքը։

Հռոմի Պապերը, իրենց Եկեղեցւոյ գլուխ եւ Քրիստոսի փոխանորդ հռչակելէ ետք, ի վերջոյ ձեռք ձգեցին նաեւ աշխարհիկ իշխանութիւն։ Այսպէս, ունենալով թէ՛ հոգեւոր եւ թէ՛ աշխարհիկ իշխանութիւն, սկսան անսահմանափակ կերպով իշխել։

Անոնք Արեւմուտքի մէջ գումարեցին ժողովներ եւ զանոնք «տիեզերական» կոչեցին, մինչդեռ Արեւելեան Եկեղեցին անոնց չէր մասնակցած։ Ուստի այդպիսի ժողովներ չեն կրնար իսկապէս տիեզերական կամ էքիւմէնիք համարուիլ։

Պապերը այնքան հպարտացան, որ ոչ միայն ծէսեր սահմանող հրամաններ արձակեցին, այլ նաեւ համարձակեցան նոր հաւատքի վարդապետութիւններ սահմանել։ Անոնք դրամով մեղքերու թողութիւն կը վաճառէին, զորս «ներողագիր» կը կոչէին, եւ ինկան բազմաթիւ անկարգութիւններու ու բարոյական ապականութիւններու մէջ։

19. Ինչպէ՞ս ծագեցան Արեւմտեան Եկեղեցւոյ բաժանումները։

Պապական Եկեղեցւոյ տխուր վիճակը վիրաւորանք եւ զայրոյթ պատճառեց Արեւմուտքի ժողովուրդներուն, եւ բարեկարգման անհրաժեշտութիւնը ամէն տեղ հրատապ նկատուեցաւ։

Սաքսոնիոյ վարդապետ եւ վանական մը՝ Մարտին Լիւթեր (1483–1546), պայքար սկսաւ պապական իշխանութեան դէմ եւ բողոքելով նորամուծ վարդապետութիւններուն ու Պապերու խայտառակ ապականութիւններուն դէմ՝ քարոզեց Պապական Եկեղեցւոյ բարեկարգումը։

Նոյնը ըրաւ Ժան Գալվին Ֆրանսայի եւ Զուիցերիոյ մէջ (1509–1564)։

Այսպէս ծագեցաւ Բողոքականութիւնը, որ իր մշտական պայքարով ծանր հարուած հասցուց Պապական Եկեղեցիին՝ անկէ բաժնելով մեծ ազգեր եւ թագաւորութիւններ։

20. Ինչո՞ւ Բողոքականութիւնը վնասակար է Եկեղեցւոյ։

Բողոքականութիւնը սկզբնապէս ծագեցաւ Պապական Եկեղեցին բարեկարգելու եւ անկէ նորահնար վարդապետութիւնները հեռացնելու բարի նպատակով։ Սակայն հետագային որոշ ժողովուրդներու մէջ ան համարձակեցաւ փոփոխել նաեւ Եկեղեցւոյ հիմնարար վարդապետութիւնները։

Ան մերժեց Սուրբ Պատարագը եւ Աստուածածնի մշտնջենաւոր կուսութիւնը։ Մերժեց Եօթը Խորհուրդները՝ ընդունելով միայն երկուքը՝ Մկրտութիւնը եւ Սուրբ Հաղորդութիւնը, բայց նաեւ ուրանալով, թէ Սուրբ Հաղորդութեան մէջ հացն ու գինին կը փոխուին Քրիստոսի Մարմնին եւ Արեան։

Ան ընդունեց նաեւ այլ մոլորութիւններ՝ Սուրբ Գրքի խօսքերը մեկնաբանելով ըստ իր կամքին եւ հաճոյքին, հակառակ այն մեկնութիւններուն, որոնք Եկեղեցին ստացած է առաքեալներէն եւ անոնց աշակերտներէն։

21. Բողոքականութիւնը միասնակա՞ն է։

Բողոքականութիւնը, այս եւ այլ ծայրայեղութիւններու հետեւանքով, դարձաւ ցաւալի հերձուած եւ վնաս ամբողջ քրիստոնէական աշխարհին։ Քանի որ ան հեռացաւ Ուղղափառ կամ Ընդհանրական Եկեղեցւոյ միութենէն, չէր կրնար ինքն իր մէջ միակամ ըլլալ։ Իր սկզբնաւորութենէն իսկ բաժնուեցաւ բազմաթիւ աղանդներու, որոնք իրարու հակառակ վարդապետութիւններ ունէին։

Հետեւաբար, բողոքականութիւնը Քրիստոսի Եկեղեցւոյ ճշմարիտ արտայայտութիւնը չէ, այլ հերձուածներու շարան մը։

22. Բողոքականութեան հասցուցած հարուածէն ետք Պապականութիւնը մաքրուեցա՞ւ։

Պապականութիւնը ոչ միայն չբարեկարգուեցաւ Բողոքականութեան տարածումէն ստացած մեծ հարուածէն ետք, այլ շարունակեց ընթանալ իր սխալ ճանապարհով։

Պօղոս Գ. եւ Պօղոս Դ. պապերը գումարեցին Տրենտի ժողովը (1545–1563), որ ոչ միայն դատապարտեց եւ նզովեց Բողոքականութիւնը, այլ նաեւ հաստատեց իր վարդապետութիւնները եւ նզովեց Արեւելեան Ուղղափառ Եկեղեցիները, որոնք չէին ընդունած ո՛չ քաւարանին (purgatory), ո՛չ մեղքերու թողութեան վաճառքին (indulgences), ո՛չ Սուրբ Հոգիի այսպէս կոչուած «կրկնակի բխումի» (Double Procession) նորամուծ վարդապետութիւնը, եւ ո՛չ ալ Հռոմի Պապին գերիշխանութիւնը ամբողջ Քրիստոսի Եկեղեցւոյ վրայ։

23. Ո՞րն է Պապականութեան վերջին մոլորութիւնը։

Հռոմէական Եկեղեցին, հաւատքի դրոյթ հռչակելով, թէ Պապը Եկեղեցւոյ գլուխն է եւ Քրիստոսի միակ փոխանորդը, բնականաբար պիտի հասնէր նաեւ այն կէտին, որ Պապը անսխալական հռչակէր։

Այս գաղափարը երկար ժամանակ դիմադրութեան հանդիպեցաւ Հռոմէական Եկեղեցւոյ շատ խոհեմ եւ գիտուն աստուածաբաններուն կողմէ, որովհետեւ ան Սուրբ Գրքին եւ առողջ բանականութեան հակառակ կը նկատուէր։

24. Ո՞ր Պապը հռչակեց Պապերու անսխալականութիւնը։

Պիոս Իններորդ Պապը (Pius IX), ճեզուիթներուն դրդումով, 1870 թուականին Վատիկանի մէջ ժողով գումարեց։ Հոն, իրեն հաճոյախօս եպիսկոպոսներու աջակցութեամբ, հրատարակեց իր որոշումը, ըստ որուն՝

«Հռոմի Պապը անսխալական է»։

Եւ նզովեց բոլոր այն քրիստոնէական եկեղեցիները, որոնք Պապին անսխալականութիւնը չեն ընդունիր որպէս հաւատքի դրոյթ։

25. Ի՞նչ պատիժով Ամենակալ Աստուած պատժեց այս սաստիկ մոլորութիւնը։

Երբ Հռոմէական Եկեղեցին Վատիկանի Սինոտի ժողովին այս վերջին կեղծ վարդապետութիւնը հռչակեց որպէս հաւատքի դրոյթ, եւ նախքան պապական շրջաբերականին հրապարակումը, որով պիտի պարտադրուէր անոր ընդունումը, այդ լուրը արդէն տարածուած էր ամէն կողմ։

Նոյն 1870 թուականին, Իտալիոյ թագաւոր Վիքթոր Էմանուէլը իր բանակով գրաւեց Հռոմը, զայն հռչակեց միացեալ Իտալիոյ թագաւորութեան մայրաքաղաքը եւ վերացուց Պապերու աշխարհիկ իշխանութիւնը։

Այս դէպքը կը ներկայացուի որպէս աստուածային նախախնամութեամբ եկած արագ պատիժ մը՝ Պապերու հայհոյական հպարտութեան եւ Վատիկանի այսպէս կոչուած «տիեզերական ժողով»ին հակաքրիստոնէական ուսուցման համար։

(Քաղուած՝ Խորէն Արք. Նարպէյի «Կանոն Քրիստոնէական Դաստիարակութեան» հատորէն)